ترديدي نيست كه كاركرد صحيح هر جامعه در گرو سلامت تك تك افراد آن است. ابتلاء به هر بيماري، جدا از هزينه هاي مادي و معنوي آن موجب تحميل هزينه هايي كلي به جامعه مي شود. از طرف ديگر ارايه خدمات درماني، كه في نفسه ارزشمند است، خطراتي را بدنبال دارد. در طي ارايه اين خدمات تماس احتمالي با عوامل گوناگون بيماريزا، به خصوص ميكروارگانيسم هاي موجود در خون سبب ايجاد بيماري هايي مي شود كه بعضاً حتي حيات فرد را در معرض مخاطره قرار مي دهند.
از آنجا كه اساساً در تمامي حوزه هاي پزشكي پيشگيري بهتر از درمان است، اطلاع از اين عوامل خطرزاي مختلف و كنترل آنها پيش از بروز خطر بهترين راهكار مؤثر مي باشد. براين اساس تمام كادر دندانپزشكي بايد آموزش لازم را ببيند تا از بروز خطر براي خود و بيماران جلوگيري كنند.
با توجه به رسالت اين اداره در جهت ارتقاء سلامت دهان و دندان جامعه اين جزوه با گردآوري جديد ترين اطلاعات مرتبط با كنترل عفونت در مراكز دندانپزشكي تهيه و به صورت كاربردي تنظيم گشته است. اميد است با مطالعه و بكارگيري مفاد ان بتوانيم به كمك يكديگر گامي مؤثر در راستاي هدف مشتركمان برداريم . طبيعتاً نظارت بر حسن اجراي آن وظيفه مشترك همه دندانپزشكان جامعه و مسئولان مي باشد.

 

دكتر حميد صمدزاده رييس اداره سلامت دهان و دندان

 

     ملاحظات كلي اعلام شده از سوي مركز كنترل و پيشگيري بيماريها ( CDC ) بايد در مورد تمام مراحل درمان بيماران دندانپزشكي به كار گرفته شوند. عبارت ملاحظات كلي بر مجموعه اي از ملاحظات دلالت مي كند كه براي پيشگيري از انتقال ويروس نقص ايمني انسان (HIV )، ويروس هپاتيت B ( HBV ) و ساير پاتوژن هاي موجود در خون از طريق مراكز درماني وضع شده اند. بر طبق تعاريف اين ملاحظات ( در دندانپزشكي ) خون و بزاق همه بيماران به طور بالقوه آلوده به HIV، HBV و ساير پاتوژن هاي موجود در تلقي مي شوند. سياست ها و شيوه ها ي لازم كنترل عفونت براي هر كدام از اعمال دندانپزشكي را خصوصيات آن عمل تعيين مي كنند. بنابراين ملاحظات كلي نه در مورد بيماران بلكه در مورد شيوه هاي كار هستند.

 


       تمامي كادر دندانپزشكي كه طور مستقيم يا غير مستقيم با خون يا بزاق بيمار تماس دارند بايد در برابر هپاتيت B واكسينه شده باشند. كساني كه واكسن مي زنند بهتر است دو ماه بعد از سومين نوبت تزريق آزمايش خون بدهند تا مشخص شود كه آنتي بادي هاي لازم در بدن آنها تشكيل شده است ( البته اين آزمايش چزو دستورات ضروري اداره سلامت و ايمني شغلي OSHA نيست ). در 90 درصد موارد پس از تزريق واكسن، آنتي بادي در سطح مناسب 10 mIU/mL ايجاد مي شود. در افراد چاق، مسن، سيگاري و افراد با ضعف ايمني احتمال عدم پاسخ مناسب بالاتر است. حدود 50 – 30 درصد افرادي كه پس از واكسيناسيون سطح آنتي بادي كافي را بدست نياورده اند، ممكن است با يك دوره واكسيناسيون مجدد در سه نوبت، ميزان آنتي بادي كافي را كسب كنند . افرادي كه پاسخ مناسب نداشته اند، مي توانند خود را از نظر وجود HBsAg بررسي كنند. دز بوستر واكسن به صورت معمول به هيچ وجه لازم نيست. در بررسي ها ي طولاني مدت ثابت شده است كه حتي در صورت افت سطح آنتي بادي به ميزان كمتر از 10 mIU/mL، به دنبال تماس با HBV هپاتيت باليني ايجاد نمي شود، بلكه عفونت جديد در اين افراد بسيار خفيف بوده و به هيچ وجه، عوارض بيماري يا آلودگي مزمن را به همراه ندارد و علاوه بر آن با پيدايش HBcAg و تقويت پاسخ ايمني همراه مي باشد. در صورتي كه خون و يا بزاق بيمار به شكل زير جلدي وارد بدن فرد شده، با غشاء مخاطي او تماس پيدا كرده، و يا با پوست زخمي او در تماس قرار گرفته باشد . به پيوست 2 مراجعه نمائيد.

 

      جراحت هاي زير جلدي يا مخاطي و تماس با خون يا ساير مايعات بدن بيماران دندانپزشكي، بيشترين ميزان خطر انتقال HIV، هپاتيت B،C، D و ساير بيماريهاي منتقل شده توسط خون را سبب مي شوند. تأكيد بر روي پيشگيري از اين حوادث از طريق به كارگيري شيوه ها و وسايل ايمن تر باشد. مرور كتب دندانپزشكي به شناخت آن شيوه هايي از درمان كه احتمال بروز جراحت را د رخود دارند، كمك مي كند.
به رغم تلاش هاي انجام شده براي پيشگيري از جراحت ها، همه برنامه هاي ايمن سازي دندانپزشكي بايد براي واكنش در برابر چنين حوادثي طرح ريزي شده باشند. مراحل پس از جراحت ذكر شده از سوي OSHA عبارتند از : جمع آوري اطلاعات مربوط به جراحت، فراهم كردن امكان دسترسي به خدمات پزشكي براي كادر جراحت ديده و لزوم آزمايش HIV و هپاتيت B و C از بيمار منشأ آلودگي . حتماً بايد پيش از بروز حادثه برنامه لازم براي برخورد با آن آماده باشد. تأخير در ارجاع فرد جراحت ديده به پزشك ممكن است امكان استفاده از داروهاي پروفيلا كسي موجود را به خطر اندازد . در صورت وقوع حادثه اولين اقدام شستشوي محل با آب و صابون براي مدت 3 تا 5 دقيقه است. مخاط چشم يا دهان و ...... در صورت تماس با مواد عفوني بايد با آب فراوان شسته شوند. چشم را مي توان با آب استريل يا محلول هاي شستشوي چشم و يا حتي آب ساده شست.  

جراحت هاي زير جلدي يا مخاطي و تماس با خون يا ساير مايعات بدن بيماران دندانپزشكي، بيشترين ميزان خطر انتقال HIV، هپاتيت B،C، D و ساير بيماريهاي منتقل شده توسط خون را سبب مي شوند. تأكيد بر روي پيشگيري از اين حوادث از طريق به كارگيري شيوه ها و وسايل ايمن تر باشد. مرور كتب دندانپزشكي به شناخت آن شيوه هايي از درمان كه احتمال بروز جراحت را د رخود دارند، كمك مي كند.
به رغم تلاش هاي انجام شده براي پيشگيري از جراحت ها، همه برنامه هاي ايمن سازي دندانپزشكي بايد براي واكنش در برابر چنين حوادثي طرح ريزي شده باشند. مراحل پس از جراحت ذكر شده از سوي OSHA عبارتند از : جمع آوري اطلاعات مربوط به جراحت، فراهم كردن امكان دسترسي به خدمات پزشكي براي كادر جراحت ديده و لزوم آزمايش HIV و هپاتيت B و C از بيمار منشأ آلودگي . حتماً بايد پيش از بروز حادثه برنامه لازم براي برخورد با آن آماده باشد. تأخير در ارجاع فرد جراحت ديده به پزشك ممكن است امكان استفاده از داروهاي پروفيلا كسي موجود را به خطر اندازد . در صورت وقوع حادثه اولين اقدام شستشوي محل با آب و صابون براي مدت 3 تا 5 دقيقه است. مخاط چشم يا دهان و ...... در صورت تماس با مواد عفوني بايد با آب فراوان شسته شوند. چشم را مي توان با آب استريل يا محلول هاي شستشوي چشم و يا حتي آب ساده شست.  

 

      پيش از شروع كار بايد از بيمار خواست كه از دهان شويه استفاده كند تا تعداد ميكروب ها يدهان كاهش يابند. اين دهان شويه بايد خاصيت مانايي ( residual activity) داشته باشد تا در طي درمان سطح ميكروبها را پائين نگهدارد.

 

      برروي دستان كادر دندانپزشكي ميكروارگانيسم هاي ثابت و گذرا حضور دارند. اغلب ميكروارگانيسم هاي ثابت موجود روي لايه سطحي پوست چندان بيماريزا نيستند، اما مي توانند سبب عفونت هاي پوستي شوند. تماس كادر دندانپزشكي با بيمارا يكي از منابع وجود ميكروارگانيسم هاي گذرا بر روي دست است. خطر انتقال عفونت توسط ميكروارگانيسم هاي گذرا و ثابت را از بين ميبرد يا مهار مي كند.
كادر دندانپزشكي بايد پيش و پس از پوشيدن دستكش و پس از تماس اتفاقي دست بدون دستكش با سطوح يا اشياء آلوده، دستهايشان را بشويند.
براي اغلب اعمال دندانپزشكي، صرفاً شستن دستها با صابون معمولي كافي است . در اعمال وسيع تر از صابون هاي ضد ميكروبي استفاده كنيد . در صورتي كه دستشويي، حوله كاغذي و صابون در جاي مناسب قرار داشته باشند، كادر دندانپزشكي تشويق مي شوند كه دستهايشان را بشويند. پس يكي از نكات مهم فراهم نمودن فضاي مناسب شستشو در محل مطب است و استفاده از شيرهاي آرنجي و پدالي نيز توصيه مي شود. در شيوه معمول شستن دستها، كافي است كه به مدت ده ثانيه دست هاي آغشته به صابون را زير جريان آب محكم به هم بماليد. پس از آن يايد دست ها را كاملاً آب كشيد. پيش از پوشيدن دستكش، دست ها را كاملاً خشك كنيد.
آن گروهي از كادر دندانپزشكي كه زخم باز يا درماتيت مترشحه دارند بايد تا هنگام بهبودي از تماس مستقيمبا بيمار يا وسايل كار خودداري كنند. در اين موارد استفاده از دستمال هاي ضدعفوني كننده نيز توصيه مي گردد.

 

       كادر دندانپزشكي بايد از وسايل حفاظت شخصي استفاده كنند. وسايلي هم چون عينك يا شيلد تا حد چانه، دستكشهاي يك بار مصرف با قابليت فيلتراسيون خوب و پوشش حفاظتي در مواردي كه احتمالي تماس يا پاشيده شدن مايعات بدن و تماس با غشاهاي مخاطي وجود دارد. همچنين از تجهيزات حفاظتي بايد به هنگام تماس با اشياء يا سطوحي كه احتمال آلودگي آنها نيز وجود دارد، استفاده شود. اين اشياء يا سطوح ممكن است با خون، بزاق يا ساير بافت ها آلوده شده باشند.
دستكش ها اشباء يك بار مصرف هستند و نه بايد از آنها دوباره استفاده كرد. دستكش هاي يكبار مصرف را نبايد شست تا پودر اضافي آنها پاك شود . دستكشهاي پاره شده يا در شرف پاره شدن را بايد بلافاصله تعويض كرد. از دستكشهاي طبي يكبار مصرف از جنس لاتكس، وينيل يا ساير مواد يك بار مصرف مي توان براي معاينه و درمان هاي مختلف استفاده كرد. مي توان براي پرهيز از آلوده شدن اشياء در طي درمان روي دستكش هاي آلوده شده در حين كار از دستكشهاي پلاستيكي ( از جنس كيسه فريزر ) استفاده كرد. البته هيچگاه نبايد از اين دستكش هاي پلاستيكي به تنهايي براي محافظت دستها از آلودگي يا در طي انجام اعمال دندانپزشكي استفاده كرد. در صورت عدم استفاده از اين دستكش هاي پلاستيكي بر روي دستكشهاي اصلي، بايد پيش از ترك اطاق مطب آنها را از دست خارج كرد و پس از بازگشت دوباره به اتاق مطب دستكش هاي جديد به دست كرد. دست ها را بايد پيش و پس از پوشيدن دست دستكش شست.
ماسك جراحي : هر گاه احتمال وجود ذرات آب به هنگام درمان وجود داشته باشد بايداز ماسك هايي استفاده كرد كه توانايي فيلتراسيون آنها حداقل 95% براي ذراتي به اندازه 5 ـ 3 ميكرون باشد. ماسك را بايد براي هر بيمار يا حتي اگر در طي درمان يك بيمار شدت ذرات آب معلق در هوا بسيار زياد باشد ، عوض كرد. در برخي از متون مرجع توصيه شده است كه از هر ماسك در نواحي پر رطوبت حداكثر 20 دقيقه و در شرايط آب و هوايي خشك حداكثر 60 دقيقه استفاده شود. به هنگام زدن ماسك به صورت فقط بايد حاشيه آن را گرفت و دستها نبايد با سطح آن تماس پيدا كنند . ماسك نبايد با دهان تماس داشته باشد، زيرا رطوبتي ناشي از اين تماس قدرت فيلتراسيون آن را كاهش مي دهد. بايد از ماسكي استفاده شود كه با شكل صورت متناسب باشد. شيلد صورت نمي تواند جايگزين ماسك جراحي شود.
عينك محافظ بايد لبه هاي جانبي ثابت داشته باشد، ضد بخار و ضد خش باشد و بتوان آن را بين بيماران با قرار دادن در يك ماده پاك كننده تميز كرد. شيلد صورت مي تواند جايگزين عينك محافظ شود.
روپوش محافظ بايد يقه بلند داشته باشد و دست ها را بپوشاند. در اعمال معمول دندانپزشكي استفاده از روپوش هاي كوتاه يا بلند از جنس پنبه يا پنبه / پلي استر معمولاً كفايت مي كند. نوع و خصوصيات روپوش معمولاً به نوع آلودگي احتمالي بستگي دارد. روپوش را يا بايد حداقل روزانه عوض كرد يا در صورت وجود آلودگي مشهود بايد بلافاصله نسبت به تعويض آن اقدام كرد . كادر دندانپزشكي نبايد روپوش آلوده را براي شستشو به منزل ببرند. د صورت امكان يا بايد آنها را درمطب شست يا بايد با قرار دادن كيسه هاي مناسبي كه احتمال نشتي نداشته باشند و با چسباندن برچسب مشخصي بر روي كيسه كه حاكي از آلودگي محتويات داخل آن باشد، به خشكشويي سپرد تا كاركنان خشكشويي ملاحظات كلي شستشوي لباسهاي آلوده را مورد آنها رعايت كنند . از روپوش هاي يكبار مصرف نيز به شرط تعويض روزانه آنها يا تعويض در طي كار بلافاصله پس از وجود آلودگي مشهود، مي توان استفاده كرد . روپوش آلوده را به مدت 30 دقيقه بيش از شستشو در محلول هيپوكلريت سديم (وايتكس خانگي رقيق شده به نسبت 1 به 10 ) و يا مطابق با دستورالعمل ذكر شده از سوي توليد كننده قرار دهيد.
به هنگام جابه جايي و تميز كردن ابزارهاي آلوده، تميز كردن يونيت و دستگاهها و تميز و ضدعفوني كردن سطوح، حتماً بايد از دستكش مقاوم در برابر سوراخ شدگي ( دستكش كار )، ماسك، روپوش و عينك محافظ استفاده كرد. دستكش هاي كار مخصوص در صورتي كه خاصيت محافظ خود را به هر علت از ديت بدهند بايد دور انداخته شوند. به هنگام مخلوط كردن و يا استفاده از مواد شيميائي ضد عفوني كننده يا استريل كننده، حتماً بايد از دستكش هاي فوق الذكر، عينك محافظ چشم يا شيلد صورت و ماسك استفاده كرد. دستكش هاي كار مخصوص استفاده شده آلوده تلقي مي شوند و بايد آنها را به شكل متناسب با نوع آلودگي ضدعفوني يا استريل كرد.
نكته: با افزايش استفاده از دستكش هايي از جنس لاتكس براي كنترل عفونت بروز آلرژي نسبت به لاتكس و ساير حساسيتها نيز بيشتر شده است . احتمال بروز حساسيت نسبت به لاتكس در برخي افراد بيشتر است. اين افراد عبارتند از كساني كه سابقه جراحي هاي متعدد دارند به خصوص جراهي هايي كه در آن از لوله هاي لاستيكي يا درن (drain) استفاده شده باشد، بيماران مبتلا به Spina bifide ، كادر مراكز درماني و كساني كه نسبت به مواد ديگر سابقه حساسيت دارند. در تهيه تاريخچه پزشكي بيمار حتما بايد پرسشهايي وجود داشته باشد كه احتمال حساسيت بيمار به لاتكس را مشخص كند. اگر بيماري سابقه حساسيت به لاتس داشته باشد، نبايد از دستكشهايي از جنس لاتكس رابردم از جنس لاتكس يا ساير وسايل لاتكس در طي درمان بيماران استفاده كرد. بيماران حساس به لاتكس را بايد در ابتداي زمان كار معاينه و درمان كرد تا احتمال مجاورت آنها با لاتكس يا پودر دستكش و وسايل لاتكسي به حداقل برسد.
آن گروهي از كادر دندانپزشكي كه دچار علايم حساسيت به لاتكس، از جمله قرمزي پوستخارش يا سوزش هستند بايد به پزشك مراجعه كنند، از آنجا كه مواد مختلف از جمله مواد رزيني كه مي توانند از دستكش عبور كنند، ممكن است موجب حساسيت باشند، نبايد خود درماني كرد زيرا مي تواند احتمال بروز واكنش هاي آلرژيك جدي را تشديد كند.

 

      در طي تميز كردن ابزارها بايد از دستكش كار، ماسك، عينك محافظ و روپوش يا پيش بند محافظ استفاده كرد.
تمام وسايل يك بار مصرف بايد پس از مصرف دور انداخته شوند. تمام وسايل ديگر كه با خون، بزاق يا غشاء هاي مخاطي بيمار تماس يافته اند بايد با اتوكلاو، دستگاه استريل كننده با گاز شيميايي غير اشباع شده ( unsaturated chemical vapor sterilizer )، فور يا استريل كننده با حرارت خشك يا گاز اكسيداتيلين پيش از مصرف دوباره استريل شوند. استفاده از اكسيداتيلين براي ابزارهاي روغن خور ( Inbricated ) همچون هندپيس مناسب نيست، زيرا گاز نمي تواند به روغن نفوذ كند.
زمان لازم جهت استريل در اتوكلاو، در دماي 121درجه C و فشار 15 PSI به مدت بيست دقيقه، يا 134درجه C و فشار 30 PSI به مدت 5 دقيقه و با حرارت خشك ( فور ) 170 درجه C يكساعت يا 160 درجه C دو ساعت مي باشد.
استريليزاسيون از طريق غوطه ور كردن در يك ماده شيميائي دقيقاً غلظت، زمان و دماي ذكر شده روي محصول توسط توليد كننده را رعايت كنيد. مجموعه اعمال تميز كردن وسايل ازكنار صندلي دندانپزشكي آغاز مي شود. براي سهولت پاك كردن وسايل بايد آنها را مرطوب نگهداشت.
بنابراين، اگر قرار نيست وسايل بلافاصله تميز شوند، بايد آنها را در يك محلول نگهداري كرد تا خون و ذرات آلوده روي آنها خشك نشود. تمام وسايل بايد درون دستگاه پاك كننده اولتراسونيك يا دستگاه شستشوي وسايل كاملا تميز شوند. فقط بايد از مواد پاك كننده مخصوص دستگاه اولتراسونيك يا دستگاه شستشوي وسايل استفاده كرد. ميكروب كش هاي شيميائي را نبايد در اين دستگاه استفاده كرد وسايل تيز را نبايد با دست سائيد، اما اگر تميز كردن دستي وسايل لازم باشد بايد از يك برس دسته بلند تميز استفاده كرد و وسايل را براي پرهيز از پاشيده شدن مايعات به اطراف درون مايع نگه داشت. اين برس ها بايد يك بار مصرف يا قابل اتوكلاو كردن باشند. به هنگام برس زدن دستي وسايل بايد مراقب بود تا آسيبي به دستها وارد نشود . اگر قرار است وسايل گاز اكسيداتيلن، حرارت خشك يا بخار شيميايي غير اشباع شده استريل شوند، بايد آنها را كاملاً خشك كرد. پيش از استريليزاسيون يا بخار آب، بخار شيميايي، حرارت خشك يا گاز حتماً بايد لوازم را ( با استفاده از كيسه هاي مناسب، يا قاب ها و كاست هاي مخصوص ) بسته بندي كرد و پس از استريليزاسيون نيز به همان ترتيب نگهداري كرد تا از آلودگي آنها بر اثر تماس با محيط جلوگيري شود. روي بسته ها تاريخ و نام فرد استريل كننده را ذكر كنيد تا امكان كنترل موارد احتمالي وجود داشته باشد. دقت كنيد كه هيچ گاه مستقيماً با ماژيك روي سطح كاغذي بسته ها يا كيسه ها ننويسيد. برچسب هاي مخصوص با نوشتن روي سطح پلاستيكي بسته ايرادي ندارد.

 

      تمام توربين ها، كنتراانگل ها، ايرموتورها و رابط هاي انگل به ايرموتور يا ميكروموتور بايد بين بيماران با حرارت خشك استريل شوند، توصيه هاي توليد كننده وسايل براي تميز كردن و استريل كردن وسيله بايد دقيقاً رعايت شوند.
پس از پايان كار هر بيمار 20 تا 30 ثانيه پدال را فشار دهيد تا شلنگ هاي آب و هوا و خود وسيله شسته شوند. وسيله را از شلنگ جدا كنيد و سطوح خارجي ـ داخلي آن را برابر توصيه هاي توليد كننده آن تميز كنيد. وسيله را پيش از استريليزاسيون بسته بندي كنيد و آن را مطابق با دستورات توليد كننده استريل كنيد. اگر توليد كننده قبل يا بعد از استريليزاسيون توصيه كرده است كه وسيله را روغن بزنيد، مطابق دستورات او عمل كنيد. توصيه شده است كه براي هر وسيله از يك اسپري روغن جداگانه استفاده شود تا احتمال انتقال عفونت بين وسايل از بين برود.

 

      براي انجام اين عمل از نوارهاي مخصوص استفاده مي شود كه درون كيسه يا پاكت با كاست قرار مي گيرد و آنرا همراه با وسائل ديگر درون دستگاه استريل كننده قرار مي دهند. علاوه بر كنترل هفتگي لازم است كه درصورت هر نوع تغيير در بسته بندي، تعويض دستياران يا در صورت تعمير وسائل اين تست حتماً انجام گيرد.

 

      بر طبق توصيه هاي CDC تمام لوله هاي آب يونيت و يا لوله هاي مربوط به هندپيس ها و پوار آب و هوا بايد پيش از نصب وسيله روي آنها با فشردن پدال يا دكمه پوار چندين دقيقه كار كنند تا كاملاً شسته شوند و بين بيماران نيز بايد اين كار 30 ـ 20 ثانيه تكرار شود. اما تحقيقات نشان داده اند كه انجام اين شيوه به تنهايي روشي موقتي و ناكافي براي جلوگيري از آلودگي آب است.
بخش هايي از سيستم آب يونيت كه داراي دريچه هاي ضد برگشت ( anti retracting valve ) هستند بايد به طور هفتگي بازديد شوند. به جاي آنها مي توان از سيستم هايي استفاده كرد كه فشار مثبت مداوم ايجاد مي كنند. بايد از سر ساكشن ها و سر پوارهاي يك بار مصرف استفاده كرد. لوله هاي ساكشن بايد پس از درمان هر بيماركاملاً شسته شوند تا از خشك شدن خون با مواد ديگر درون آنها جلوگيري شود.
سطوح مختلف، از جمله ديوارها، كف زمين، كابينت ها و تجهيزات را مي توان به سه دسته تقسيم كرد : سطوح تماس، سطوح انتقالي و سطوحي كه بر اثر ترشح ـ پاشيده شدن آلوده مي شوند.

الف ) سطوح تماس
سطوحي هستند كه در طي اعمال دندانپزشكي مورد تماس قرار مي گيرند و آلوده مي شوند. دسته چراغ يونيت، دكمه هاي كنترل يونيت، اهرم تنظيم پشتي سريونيت و دكمه هاي كنترل صندلي از جمله اين سطوح هستند.
تماس با اين سطوح را بايد به حداقل رساند. در صورت ضروري بودن تماس، اين سطوح بايد پاك و ضدعفوني شوند يا با محافظي مقاوم در برابر مايعات پوشانده شوند. اين محافظ ها بايد يك بار مصرف باشند و بين بيماران عوض شوند هر مركز دندانپزشكي بايد اصول استانداردي را براي گذاشتن و برداشتن اين محافظ هاي آلوده داشته باشد. اگر سطحي كه با محافظ پوشانده شده آلوده شود بايد آن را پيش از قرار دادن محافظ جديد با يك نوع ماده ضدعفوني كننده تميز كرد. سطوح تماسي كه با محافظ پوشانده مي شوند بايد در پايان هر روز كاري تميز و ضدعفوني شوند محافظ هاي جديد را بايد پيش از آغاز روز كاري جديد روي اين سطح قرار داد.

ب ) سطوح انتقالي
سطوحي كه در تماس مستقيم قرار ندارند، اما اغلب به واسطه تماس ابزارهاي آلوده مي شوند، سطوحي انتقالي ناميده مي شوند، سيني وسايل يونيت و نگهدارنده هاي توربين ايرموتور و كنتراانگل بر روي يونيت از جمله اين سطوح هستند. اصول آسبسي اين سطوح همچون تماس است.
ج ) سطوحي كه بر اثر ترشح ـ پاشيده شدن مايع آلوده مي شوند
تمام سطوح حوزه كار به جز سطوح تماس يا انتقالي در اين دسته قرار مي گيرند . ضدعفوني اين سطوح الزامي نيست، اما بايد انها را روزانه ( يا در صورت امكان بيش از يك بار در روز ) تميز كرد.

 

       اغلب شما هم ممكن است جزء افرادي باشيد كه هنگام رفتن به دندانپزشكي به اضطرابي بي مورد دچار مي‌شوند. در سالهاي اخير نيز، احتمال بسيار كم آلودگي به ايدز و ساير عفونتها از طريق مطب دندانپزشكي، اين اضطراب را در مردم افزايش داده است. البته دندانپزشكان موظف به انجام يكسري اقدامات پيشگيري و محافظتي جهت حفظ بيمارانشان مي باشند كه ممكن است شما متوجه اقدامات استريليزاسيون و يا ساير روشهاي كنترل عفونت آنها نشويد. زيرا بسياري از اين مراحل خارج از ديد شما انجام مي‌شود. جهت كاهش اضطراب خود در اين مورد، يا دندانپزشك خود صحبت كرده و نطر خود را با او در ميان بگذاريد تا از امنيت و سلامتي خود در مطب وي مطمئن گرديد. صرف چند دقيقه براي بحث در مورد روشهاي كنترل عفونت، اعتماد شما را افزايش داده و شما را به يك بيمار هشيار و داراي روابط خوب با دندانپزشك تبديل مي‌نمايد. لازم است بدانيد كه روشهاي مراقبتي، روشهاي مطمئني هستند كه براي هر بيمار استفاده مي‌شوند تا مانع انتقال ويرويس ايدز و ساير بيماريهاي عفوني گردند. بعد از ويزيت هر بيمار، دستكش‌ها دور انداخته مي‌شود، دستها شسته شده و يك جفت دستكش جديد براي بيمار بعدي استفاده مي‌گردد. مواد و وسايل يكبار مصرف مثل سوزن‌ها و ساكشن كه نمي‌توان آنها را استريل نمود، در ظروف مخصوص دور انداخته مي‌شوند.

وسايل دندانپزشكي بعد از هر بار استفاده براي يك بيمار، تميز شده و در درجه حرارت بسيار بالا استريل مي‌شوند. روشهاي استريليزاسيون توصيه شده عبارتند از: اتوكلاو(بخار تحت فشار)، فور( حرارت خشك) يا بخار مواد شيميايي. اين وسايل معمولاً در محل درمان بيمار در مطب ديده نمي‌شوند ولي اگر شما بخواهيد، مي‌توانيد ببينيد كه به چه صورت و كجا قرار داده شده‌اند. از پرسنل مطب بخواهيد كه آنها را به شما نشان دهند. قبل از ورود شما به اطاق معاينه، همه سطوح از جمله صندلي دندانپزشكي، چراغ، دسته كشوها و سطح قفسه‌ها تميز و ضدعفوني مي‌شود. در بعضي مطب ها ممكن است اين وسايل با پوششهاي محافظ پوشانده شده و بعد از هر مريض اين پوشش‌ها تعويض شوند. وسايل نوك تيز و هر چيزي كه با خون يا بزاق بيمار آلوده شده باشد در ظروف مخصوص دور انداخته مي‌شود. اجازه ندهيد كه عدم اطمينان از ايمني مطب، مانع از مراجعه شما به دندانپزشك و يا باعث اضطراب شما در مطب گردد. چند دقيقه صحبت با دندانپزشك شما را كاملاً آرام و آسوده خاطر مي‌نمايد.

سلامت دهان ودندان شما مهمتر از آن است كه بخواهيدآن را به فراموشي بسپاريد.
جهت يك ارزيابي اوليه در بدو ورود به يك مطب به موارد زير توجه كنيد:
- آيا مطب دندانپزشكي تميز و مرتب است؟
- آيا پرسنل مطب تمايلي به پاسخ دادن به سؤالات شما و كمك كردن به شما دارند يا خير؟
- آيا دندانپزشك و پرسنل مطب در طول درمان بيماران از دستكش و ساير پوششهاي محافظتي مناسب استفاده مي‌نمايند؟
- آيا سطوح و وسايل مطب تميز بنظر مي‌رسند؟
- آيا سوزن ها و ساير وسايل نوك تيز در ظروف مخصوص مقاوم به سوراخ شدن، دور انداخته مي‌شوند؟

 

      بين مطب دندانپزشكي و لابراتوار بايد در مورد كنترل عفونت و شرح مسئوليت هر كدام رابطه اي قوي وجود داشته باشد.

جهت قالبگيري بهتر است ازتري هاي يكبار مصرف استفاده شود. مواد، قالب ها و ابزارهاي داخل دهاني را بايد پيش از ارسال به لابراتوار تميز و ضدعفوني كرد. به هنگام انجام اين كار بايد از وسايل حفاظت شخصي، همچون روپوش، دستكش، ماسك و عينك استفاده كرد.

پيش از انتخاب نوع ماده ضدعفوني، با توليد كنندگان مواد خاص تماس بگيرند تا از ثبات مواد توليدي آنها در برابر مواد و شيوه هاي ضدعفوني اطلاع حاصل كنيد. بلافاصله پس از قالبگيري از دهان بيمار. قالب را با آب كاملاً بشوئيد سپس به مدت زمان لازم و با ماده شيميائي مناسب مراحل ضدعفوني را انجام دهيد. محلول يك به ده هيپوكلريت سديم يا يك ماده ضدعفوني كشنده باكتري سل كه در عين حال ويروس هاي آب دوست و چربي دوست ( با غشاء و بدون غشاء ) را نيز از بين ببرد. نهايتاً در مرحله آخر ماده يا ابزار را به خوبي آب بكشيد. هيچ گاه چيزي را درون ظرف حاوي ماده ضدعفوني كننده به لابراتوار نفرستيد. اگر وسايل يا مواد پيش از ارسال به لابراتوار ضدعفوني شده باشند، آنگاه امكان آلوده شدن دستگاهها يا سطوح لابراتواري وجود نخواهد داشت. به هر حال، در لابراتوارهايي كه براي مشتريان مختلف كار مي كنند، احتمال آلوده شدن از سوي منابع ديگر وجود دارد. تمام وسايل يا موادي كه از لابراتوار به مطب مي رسند، براي جابجايي و نگهداري تميز تلقي مي شوند، اما بيش از قرار دادن آنها در دهان بيمار بايد ضد عفوني شوند بايد پيش از استفاده مجدد ضدعفوني يا استريل شوند.

توصيه مي گردد دندانپزشكان با لابراتوارهاي مجاز همكاري نمايند .

 

      الف ) اصول كلي
تمام زباله بايد بر مبناي دستورالعمل و قوانين مصوب دور انداخته شوند. به طور كلي، مواد اشياء آلوده به خون و يا بزاق زباله پزشكي تلقي نمي شوند. اما بافت هاي سخت و نرم اشياء خيس، يعني اشيائي كه خون يا بزاق با فشردن آنها خارج شوند، يا خون از آنها بچكد، زباله پزشكي تلقي مي شوند. در اين مورد بايد به قوانين مصوب دفع اين نوع زباله رجوع كرد.

ب ) مشخص كردن ظروف حاوي زباله هاي عفوني يا مضر از نظر زيستي
ظروف حاوي زباله هاي پزشكي ( كه در بالا توصيف شدند ) بايد با برچسب خاصي مشخص شوند. اين ظروف بر چسب دار عبارتند از ظرف مخصوص اشياء تيز يك بار مصرف، اشياء تيز غير يكبار مصرف ( يعني ظروفي كه براي نگهداري از ابزارهاي آلوده مصرف مي شوند )، كيسه هاي روپوش كثيف، ظروف نمونه و ظروف نگهداري.

ج) نگهداري و دفع اجسام تيز
سوزن هاي دندانپزشكي و ساير وسايل يك بار مصرف تيز همچون تيغ بيستوري، سيم هاي ارتودنسي و خرده شيشه را در ظروف بدون نشت مقاوم در برابر سوراخ شدگي قرار دهيد. اين ظروف بايد دردار و حامل برچسب رنگي با علامت خطر زيستي ( Biohazard ) باشد. اين ظروف بايد در دسترس دندانپزشك قرار داشته باشند. هيچ گاه پيش از دورانداختن سوزن ها آنها را با دست خم نكنيد، نبريد يا نشكنيد و سوزن را از قاب يك بار مصرف آن خارج نكنيد.
زماني كه حجم زباله ها به 4/3 حجم ظرف رسيد در آن را ببنديد و مطابق با قوانين آن را دور اندازيد.

د ) اجسام يكبار مصرف تيز
اين نوع اجسام را بايد در ظروف برچسب دار بدون نشت قرار داد. اجسام يكبار مصرف آلوده به مايعات بدن بيمار، همچون كارپولهاي نيمه مصرف شده، دستكش ها و سر ساكشن ها را بايد در ظرف مخصوص قرار داد.

 

      با توجه به پاگيري دوباره سل ناشي از مايكوباكتريوم ( TB ) و احتمال بيشتر آلودگي كادر مراكز پزشكي با اين باكتري به پيوست يك رجوع كنيد.
توجه : قدرت اثر مواد ضدعفوني كننده را برچسب ميزان تأثير آنها بر روي مايكوباكتريوم مي سنجند.

 

      همه اعضاء كادر دندانپزشكي كه در درمان مستقيم بيمار درگير هستند بايد در زمينه كنترل عفونت و مسايل ايمني آموزش ببينند و پيوسته در دوره هاي بازآموزي شركت كنند. آموزش بايد تمامي دستورات OSHA را در برگيرد از جمله پاتوژن هاي موجود در خون و استانداردهاي مرتبط با موارد پر خطر.

 

      الف ) رابردم و ساكشن قوي
بهتر است بهنگام اعمال دندانپزشكي از رابردم و ساكشن قوي استفاده كرد تا ميزان پاشيده شدن مايعات آلوده و تماس مستقيم با مخاط دهان بيمار به حداقل برسد.

ب ) تجهيزات اكسيژن رساني
همچون لوله CPR يك طرفه ( به عنوان مثال ماسك همرا با دريچه يك طرفه ) يا اكسيژن در دسترس باشد تا افراد صاحب صلاحيت در صورت لزوم از آنها براي كمك به بيماران استفاده كنند .

ج) خوردن، آشاميدن، استعمال دخانيات
در مكان هايي كه احتمال تماس با خون، بزاق، بافت يا ساير موارد بالقوه آلوده كننده وجود دارد از خوردن، آشاميدن، استعمال دخانيات و لوازم آرايش، استفاده از لنزهاي چشمي خودداري كنيد. اين مكان ها عبارتند از اطاق مطب، لابراتوار دندانپزشكي، اتاق استريليزاسيون، تاريك خانه يا محل ظهور راديوگرافي.


د ) آلودگي زدائي تجهيزات جهت سرويس يا تعميرات
تجهيزات و ابزارهاي آلوده را بايد پيش از تعمير در محل يا ارسال به تعميرگاه تميز و استريل يا ضدعفوني كرد. اگر احتمال استريل يا ضد عفوني بخشي از دستگاه وجود نداشته باشد، آن بخش را بايد با برچسب مخصوص biohazard مشخص كرد. به هنگام انجام سرويس هاي روتين، همچون تعويض فيلتر ساكشن و ... بايد از دستكش، ماسك و عينكهاي محافظ استفاده كرد. به تعميركاران بايد در زمينه شيوه هاي كنترل عفونت آموزش داد.

ه ) كنترل عفونت به هنگام انجام راديو گرافي
به هنگام قرار دادن فيلم در دهان بيمار دستكش بپوشيد. فيلم آلوده شده را درون يك ليوان پلاستيكي قرار دهيد. پس از گرفتن راديوگرافيهاي لازم دستكش ها را از دست خارج كنيد و دوراندازيد. دوباره دستكش هاي جديد بپوشيد و فيلم ها را به تاريك خانه ببريد. بسته فيلم را با دقت باز كنيد و فيلم و فيلم ها را بدون تماس دستكش با آن روي يك سطح تميز قرار دهيد. بسته هاي آلوده را دور اندازيد، دستكش ها را درآوريد و دوراندازيد و فيلم ها را ظاهر كنيد.

دستگاههاي ظهور كوچك
اگر تاريكخانه نداريد و از دستگاههاي ظهور و ثبوت كوچك استفاده مي كنيد، براي جلوگيري از آلوده شدن آستين هاي دستگاه و سطح خارجي و داخلي آن به تمهيدات بيشتري نياز است. فيلم ها را پس از خارج كردن از دهان درون يك ليوان پلاستيكي قرار دهيد. پس از گرفتن تمام راديوگرافي ها، دستكش ها را درآوريد و ليوان را درون تاريك خانه قرار دهيد. پس از پوشيدن دستكش هاي تميز، دست ها را داخل آستين هاي تاريك خانه كنيد. پاكت فيلم ها را باز كنيد و فيلم ها را روي يك سطح تميز بگذاريد. با دست هاي دستكش پوشيده به فيلم ها دست نزنيد. پس از باز كردن بسته همه فيلم ها، پوشش بسته ها را دور بيندازيد. دستكش ها را درآوريد و فيلم ها را با دست بدون دستكش ظاهر كنيد . به هنگام دورانداختن، بسته فيلم ها و دستكش هاي استفاده شده را درون ليوان قرار دهيد. اگر احتمالاً بخش داخلي استين هاي تاريك خانه، احتمال آلودگي وجود نداشته باشد. يك جفت از دستكش ها پس از باز كردن بسته هاي فيلم از دست درآورده مي شوند و يك جفت ديگر براي ظهور فيلم ها و تماس احتمالي با آستين ها به دست باقي مي مانند.

منابع

1. CDC. Updating U.S public health ervice guideline for management of occupational to HBV and HIV . Dep. Of health and human Services, 2001
2. CDC. Gideline for preventing the Transmission of Mycobacterium Tubercolosis, 1994.
3. WHO. Safe management of waste from health-care actievities, 1999.
4. OSAP: office Safety & Asepsis procedures Research foundation infection control In dentistry Guide lines, 1997.

5 ـ راهنماي پيشگيري از انتقال HIV و هپاتيت B و C به كاركنان بهداشت درماني تأليف دكتر كيانوش كمالي/ دكتر ميترا معتمدي هروي، مركز مديريت بيماريها، معاونت سلامت، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي .
 


<< صفحه قبل

بازگشت به صفحه مطالب پزشکي